กระบวนกร ย่อมาจาก "วิทยากรกระบวนการ" — คำที่ ณัฐฬส วังวิญญู ริเริ่มใช้ เพื่อสื่อถึง "ผู้กระทำกระบวนการ" (แปลจาก Facilitator ในภาษาอังกฤษ ปัจจุบันมักเรียกสั้นๆ ว่า "Fa")
กระบวนกรไม่ได้มาเพื่อป้อนหรือให้ความรู้ แต่มาเพื่อ ชวนผู้คนให้เกิดการเรียนรู้และสร้างความรู้ไปด้วยกัน
ในมุมมองที่กว้างที่สุด ทุกคนเป็นกระบวนกรอยู่แล้วตลอดเวลา เพราะ "ความสัมพันธ์คือกระบวนการ" — ทักษะกระบวนกรไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในห้องเรียนหรือการจัดอบรม แต่ใช้ได้ตลอดเวลาในชีวิตจริง โดยเฉพาะในความสัมพันธ์กับครอบครัวและคนรอบข้าง
ความสัมพันธ์สำคัญกว่าความสำเร็จ — สังคมกระแสหลักให้ค่ากับความสำเร็จ แต่ในกระบวนทัศน์ใหม่ ความสัมพันธ์คือที่มาของ "กัลยาณมิตร" ซึ่งเป็นแก่นสารสำคัญของการมีชีวิตที่มีความหมาย
| วิทยากร | กระบวนกร |
|---|---|
| สนใจที่ตัวความรู้และเนื้อหาที่จะถ่ายทอด | สนใจว่าผู้ฟังได้ยินอะไร และความรู้เข้าไปทำงานกับร่างกายจิตใจอย่างไร |
| เน้นการบรรยาย | เน้นประสบการณ์ตรง (Direct Experience) |
| ผู้สอนเป็นศูนย์กลาง | ผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง |
| ถ่ายทอดความรู้ | ชวนสร้างความรู้ร่วมกัน |
หากมองถึงที่สุด กระบวนกรที่ดีที่สุดก็คือ "ครูที่ดีที่สุด" แต่ต่างจากครูแบบกระแสหลัก:
สิ่งนี้สอดคล้องกับ Paulo Freire ที่ปฏิเสธ Banking Education — ครูฝากความรู้ นักเรียนรับ — แล้วเสนอว่าครูกับนักเรียนต้องเรียนรู้ไปด้วยกัน
ไม่สนใจว่าตัวเองจะพูดอะไร แต่สนใจว่า คนฟังได้ยินอะไร และความรู้จะเข้าไปทำงานกับร่างกายและจิตใจอย่างไร
เปิดพื้นที่ให้ผู้เข้าร่วมได้คิดและแสดงความคิดเห็น ฝึกสุนทรียสนทนา (Dialogue) — ห้อยแขวนการตัดสิน เข้าใจความหมายที่แท้จริง
ไม่บรรยายเพียงอย่างเดียว แต่นำทำกิจกรรมให้สัมผัสประสบการณ์ตรง แล้วชวนถอดบทเรียน — ถ้าไม่มีเวลาถอดบทเรียน อย่าทำเลยดีกว่า
ลดทอนอำนาจของผู้สอน เชื่อมั่นว่า ผู้เรียนทุกคนคือผู้สร้างความรู้ — ตรงกับหลัก Empowerment ของ Freire
ใช้เครื่องมือที่ลดกำแพงในตัวคน ทำให้ทุกคนกล้าพูด กล้ายอมรับ และมีส่วนร่วมอย่างเต็มที่
กระบวนกรก็มีบาดแผลไม่ต่างจากผู้เรียน (หรืออาจจะมากกว่า) กระบวนกรที่ดีต้องรู้เท่าทันบาดแผลของตัวเอง และใช้การเยียวยาตนเองนั้นมาช่วยให้ผู้เรียนได้เยียวยาตัวเองด้วย
กระบวนกรอาจเชี่ยวชาญเนื้อหาเฉพาะบางเรื่อง แต่หัวใจสำคัญคือการดูแลผู้เรียนอย่างเป็นองค์รวม — เห็นการเติบโต ความมั่นใจ การที่ผู้เรียนไว้วางใจโลกและจักรวาลมากขึ้น และมีการยึดติดในตัวเอง (Ego) น้อยลง
เอื้อให้ผู้เรียนได้ร่วมกันตัดสินใจในเรื่องสำคัญของชีวิต ไม่ใช่ไปตัดสินใจแทน
ให้ผู้เรียนได้ฝึกฝนตนเองต่อไปอย่างต่อเนื่อง เพื่อการเติบโตของตนเอง ชุมชน และสังคม
เมื่อรู้จักตัวเองมากขึ้นและเผชิญหน้ากับความจริง ชีวิตอาจดู "ประดักประเดิด" ในระยะแรก — เราหลอกตัวเองได้ยากขึ้น แต่เมื่อมีสติและเท่าทันตัวเอง เราจะจริงแท้กับตัวเองมากขึ้น ชีวิตเป็นเรื่องยากอยู่แล้ว หากเราหนี ความยากก็จะตามเราไปตลอด
การอธิบายด้วยคำพูดมักเป็นเรื่องยาก สิ่งสำคัญคือ "ต้องอยู่ให้เขาดู และทำงานด้วยกันไป" — ต้องใช้เวลาให้ผู้คนในกรอบคิดชุดเดิมเข้าใจและยอมรับ
คำว่า "กระบวนกร" และบทบาทนี้มีรากจากแวดวง NGO ไทย ได้รับอิทธิพลจาก George Lakey, Paulo Freire, David Bohm และ ประชา หุตานุวัตร ที่นำมาผสมผสานกับโลกทัศน์แบบพุทธ
เนื้อหาส่วนใหญ่ในหน้านี้สกัดจากบทสัมภาษณ์ประชา หุตานุวัตร เรื่องความหมายของคำว่า "กระบวนกร": https://www.youtube.com/watch?v=RFT9hM4TgVE